Το Σουηδικό Πείραμα: Περνάει Τελικά η Μείωση του ΦΠΑ στις Τιμές;

Η φαρέτρα για την καταπολέμηση της ακρίβειας περιέχει διάφορα βέλη. Αυστηρότεροι έλεγχοι στην αγορά, πιέσεις στους εμπόρους να κρατήσουν τις τιμές χαμηλά, στοχευμένα επιδόματα. Η οριζόντια μείωση του ΦΠΑ είναι από τα πιο αμφιλεγόμενα. Οι επικριτές της υποστηρίζουν ότι το όφελος «χάνεται» στην αλυσίδα εφοδιασμού, πριν φτάσει στο ράφι. Οι υποστηρικτές της απαντούν ότι, σε αγορές με αρκετό ανταγωνισμό, η μετακύλιση είναι σχεδόν άμεση.

Η Σουηδία αποφάσισε να το δοκιμάσει στην πράξη. Στις 25 Φεβρουαρίου του 2026, το σουηδικό κοινοβούλιο (Riksdag) ενέκρινε την πρόταση της κυβέρνησης για προσωρινή μείωση του ΦΠΑ στα τρόφιμα από 12% σε 6%. Το μέτρο έλαβε ισχύ από την 1η Απριλίου 2026 και θα ισχύει τουλάχιστον μέχρι τις 31 Δεκεμβρίου 2027. Τον Ιούλιο αναμένεται να ακολουθήσει και η Αυστρία, με μικρότερη μείωση.

Δύο μήνες δεδομένων δεν αρκούν για ένα οριστικό συμπέρασμα, παρά για μια πρώτη εικόνα. Ελέγχουμε τρία πράγματα: πόσο γρήγορα και πόσο πλήρως πέρασε η μείωση στις τιμές, τι έκανε αυτό στις πωλήσεις, και πόσο κόστισε στα δημόσια ταμεία.

Η μετακύληση ήταν σχεδόν άμεση

Πριν από το μέτρο, οι τιμές τροφίμων στη Σουηδία αυξάνονταν 26 από τους τελευταίους 27 μήνες. Με την 1η Απριλίου, η εικόνα αναστράφηκε άμεσα. Τον Απρίλιο οι τιμές υποχώρησαν κατά 5,1% σε ετήσια βάση, και η πτώση διευρύνθηκε στο 5,6% τον Μάιο. Η μείωση του ΦΠΑ ήταν 6 ποσοστιαίες μονάδες (από 12% σε 6%) — που μεταφράζεται σε περίπου 5,4 ποσοστιαίες μονάδες φθηνότερα τρόφιμα, εφόσον η μετακύλιση είναι πλήρης. Τα δεδομένα δείχνουν πως αυτό, λίγο-πολύ, συνέβη: η μετακύλιση φαίνεται σχεδόν πλήρης.

Τα επεξεργασμένα προϊόντα μειώθηκαν κατά 6,9% τον Μάιο (έναντι αύξησης 0,6% στην υπόλοιπη Ε.Ε.), ενώ τα μη επεξεργασμένα κατά 2,6% μόνο (έναντι αύξησης 3,5% στην Ε.Ε.). Η διαφορά έχει λογική εξήγηση: τα επεξεργασμένα προϊόντα διακινούνται κυρίως μέσω μεγάλων αλυσίδων σούπερ μάρκετ, όπου ο ανταγωνισμός στις τιμές είναι εντονότερος και η μετακύλιση πιο άμεση.

Το αποτέλεσμα, σε ευρωπαϊκή κλίμακα, είναι εντυπωσιακό: τον Μάιο του 2026 η Σουηδία ήταν η χώρα με τη μεγαλύτερη πτώση τιμών τροφίμων σε όλη την Ε.Ε. Δεύτερη ακολουθεί η Ουγγαρία, με μείωση 2,4%, λιγότερο από τη μισή. Μόνο τέσσερις χώρες κατέγραψαν ουσιαστική μείωση τιμών. Στην Ελλάδα, αντίθετα, οι τιμές αυξήθηκαν κατά 3,3%, ενώ συνολικά στην Ε.Ε. κατά 1,5%.

Η ζήτηση αυξήθηκε

Η μείωση των τιμών οδήγησε στην αύξηση των πωλήσεων. Ο όγκος πωλήσεων τροφίμων στη Σουηδία αυξήθηκε κατά 2,1% τον Απρίλιο και 3,8% τον Μάιο σε σχέση με τους αντίστοιχους περσινούς μήνες, έναντι αύξησης μόλις 0,2% στο σύνολο της Ε.Ε. Επειδή πρόκειται για δείκτη όγκου σε σταθερές τιμές, η αύξηση αυτή αντιστοιχεί σε πραγματική αύξηση κατανάλωσης και όχι απλώς σε υψηλότερη αξία πωλήσεων λόγω τιμών.

Με έτος βάσης το 2021 (=100), οι πωλήσεις παρέμεναν σταθερά κάτω από το 98 από το 2024 και μετά. Η αγορά, δηλαδή, δεν είχε ακόμη επιστρέψει στα προ-πανδημίας επίπεδα όγκου. Με την εφαρμογή του μέτρου, ο δείκτης ανέβηκε αμέσως στο 99,4. Αν η τάση συνεχιστεί, οι πωλήσεις αναμένεται σύντομα να ξεπεράσουν και τα επίπεδα του 2021 κάτι που δεν είχε καταφέρει σε ολόκληρη την περίοδο υψηλού πληθωρισμού που προηγήθηκε.

Ο καθαρός κύκλος εργασιών στα τρόφιμα (δηλαδή η αξία πωλήσεων αφού αφαιρεθεί ο ΦΠΑ) αυξήθηκε κατά 2,0% τον Απρίλιο και 3,7% τον Μάιο, αντιστρέφοντας απευθείας την καθοδική τάση που κρατούσε σε όλη τη διάρκεια του 2025. Με έτος βάσης το 2021, ο δείκτης αυξήθηκε στο 117,6 κατά μέσο όρο για το δίμηνο Απριλίου-Μαΐου, από 113 τον Μάρτιο.

Το δημοσιονομικό κόστος

Σύμφωνα με τη σουηδική στατιστική υπηρεσία, τα συνολικά έσοδα από ΦΠΑ (εδώ δεν υπάρχουν δεδομένα αποκλειστικά για τα τρόφιμα, παρά μόνο για το σύνολο της οικονομίας) αυξήθηκαν κατά 3,2% τον Απρίλιο, πριν μειωθούν κατά 5,6% τον Μάιο. Στο σύνολο του διμήνου, τα έσοδα από ΦΠΑ μειώθηκαν κατά 0,5% σε σχέση με το προηγούμενο έτος—μια σχετικά μικρή για τώρα απώλεια, δεδομένου ότι το μέτρο αφορά αποκλειστικά τα τρόφιμα, όχι το σύνολο. Σημειώνουμε πάντως ότι ο ΦΠΑ δεν αποδίδεται στο δημόσιο άμεσα. Το πλήρες αποτύπωμα του μέτρου θα φανεί καθαρότερα τους επόμενους μήνες.

Δύο μήνες δεν είναι αρκετοί για να αποτιμηθεί πλήρως ένα μέτρο σχεδιασμένο να διαρκέσει σχεδόν δύο χρόνια. Ούτε αποκλείουν εναλλακτικές εξηγήσεις: διεθνείς τιμές πρώτων υλών, ή προσωρινές αντιδράσεις των εμπόρων. Ως προς τα βασικά ερωτήματα, όμως, η πρώτη εικόνα είναι καθαρή: η μείωση του ΦΠΑ πέρασε σχεδόν στο σύνολό της στις τιμές, η ζήτηση αυξήθηκε, και το κόστος για τα δημόσια έσοδα προς το παρόν είναι περιορισμένο. Αν το βέλος αυτό αντέχει και τους επόμενους μήνες, ίσως αξίζει να μπει μονιμότερα στη φαρέτρα.

Η έυρεση και ανάλυση των δεδομένων του άρθρου αυτού έγινε με τη χρήση της νέας μας πλατφόρμας Greece in Figures PRO.